Oyuncu Serhat Mustafa Kılıç’ın vefatının ardından yaşanan törensel uygulamalar, Türkiye’de cenaze adabı üzerine tartışmaları yeniden gündeme taşıdı. Ümit Yenişehirli, son yıllarda cenaze törenlerinde geleneksel anlayıştan uzaklaşan uygulamaları ve değişen taziye ifadelerini kaleme aldı.
Cenaze ritüelleri tuhaflaşırken ‘Rahmet’ten kaçırılan cenazeler
Türkiye’de son yıllarda bazı cenaze törenlerinin, geleneksel anlayıştan uzaklaşarak farklı görüş ve uygulamaların sergilendiği bir ritüel alanına dönüştüğü görülüyor. Vefat eden kişinin ardından söylenen sözlerden cenaze törenindeki davranışlara kadar pek çok uygulama, toplumun alışık olduğu dini ve kültürel kalıpların dışına çıkabiliyor.
Bu değişimin arkasında manevi değerlere yönelik mesafe, farklı görünme isteği, sekülerleşme ve Batı kültüründen etkilenme gibi çeşitli nedenlerin bulunduğu ileri sürülüyor.
“Işıklar içinde uyusun” nereden geliyor?
Son 10-15 yılda vefat eden kişilerin ardından giderek daha sık kullanılan ifadelerden biri “Işıklar içinde uyusun” oldu.
Bu ifadenin özellikle seküler çevrelerde “Allah rahmet eylesin” sözünün yerine tercih edildiği görülüyor. Ancak söz konusu ifadenin kökenine ilişkin farklı tarihsel ve kültürel yorumlar bulunuyor.
Antik Yunan ve Roma toplumlarında ölümün karanlıkla ilişkilendirildiği, ölen kişinin mezarda ışığa ihtiyaç duyacağına inanıldığı aktarılıyor. “Ebedi ışık üzerinde parlasın” anlamına gelen Latince ifadelerin de bu anlayışla ilişkilendirildiği belirtiliyor.
Mezarlarda mum yakma geleneğinin de farklı kültürlerdeki eski ritüellerle bağlantılı olduğu öne sürülüyor.
Cenazelerde alkış tartışması
Türkiye’de özellikle tanınmış kişilerin cenaze törenlerinde zaman zaman alkışlarla uğurlama görüntülerine rastlanıyor.
Bu uygulamanın da antik Roma'daki cenaze gelenekleriyle ilişkilendirilebileceği yönünde tarihsel yorumlar bulunuyor. Roma toplumunda alkışın, dini ve törensel anlamlar taşıdığı; yüksek sesin kötü ruhları uzaklaştırdığı ve tanrıları memnun ettiği yönünde inanışların bulunduğu aktarılıyor.
Özellikle imparatorların cenaze törenlerinde alkışın törensel bir unsur olarak kullanıldığı biliniyor.
“Devri daim olsun” ve reenkarnasyon tartışması
Günümüzde cenazelerin ardından kullanılan “Devri daim olsun” ve “Yıldızlar yoldaşı olsun” gibi ifadeler de dikkat çekiyor.
“Devri daim” ifadesi, bazı tasavvufi yorumlarda insanın maden, bitki, hayvan ve insan şeklindeki bir tekamül sürecinden geçtiğini savunan “devriye” anlayışıyla ilişkilendiriliyor.
Bu düşüncenin oluşumunda Hint ve Çin kökenli reenkarnasyon ve tenasüh anlayışlarının etkisi bulunduğu yönünde araştırmalar da bulunuyor. Tenasüh, ruhun ölümden sonra başka bir beden içerisinde yeniden dünyaya gelmesi inancını ifade ediyor.
“Yıldızlar yoldaşı olsun” ifadesi ise eski Türklerin gökyüzü ve ruh anlayışıyla ilişkilendiriliyor. Eski Türk inançlarında ölen kişinin ruhunun göğe yükseldiğine ve ataların ruhlarının gökyüzünde bulunduğuna yönelik inanışların olduğu aktarılıyor.
“Toprağı bol olsun” ne anlama geliyor?
Günümüzde farklı kesimler tarafından kullanılan “Toprağı bol olsun” sözü de cenaze kültüründeki değişimin tartışılan örneklerinden biri.
Antik Doğu Akdeniz kültürlerinde ölen kişinin mezarda rahat etmesi ve toprağın bedene ağır gelmemesi yönünde temenniler bulunduğu biliniyor. Latince “Sit tibi terra levis” ifadesi de “Toprak sana hafif gelsin” anlamına geliyor.
Osmanlı döneminde ise “Toprağı bol olsun” ifadesinin ağırlıklı olarak gayrimüslimler için kullanıldığı belirtiliyor. Bu kullanımın, kişinin ahiretine ilişkin dini bir dua yerine, dünyevi ve insani bir huzur temennisi taşıdığı değerlendiriliyor.
Cenaze Marşı'nın yerini Segah Tekbiri aldı
Türkiye’de devlet yöneticileri ve güvenlik güçlerinin cenaze törenlerinde uzun yıllar boyunca Frederic Chopin'in “Cenaze Marşı” da kullanıldı.
Chopin’in 2 Numaralı Piyano Sonatı'nın üçüncü bölümü olan eser, 1932'den itibaren Türkiye'deki bazı resmi cenaze törenlerinde yer aldı.
2017 yılında İçişleri ve Milli Savunma Bakanlıklarınca yayımlanan genelgelerle ise şehit cenazeleri ve resmi devlet protokolündeki cenaze törenlerinde Cenaze Marşı'nın yerine Segah Tekbiri kullanılmaya başlandı.
Böylece devlet protokolündeki cenaze törenlerinde dini ve milli unsurların daha belirgin hale geldiği yeni bir uygulamaya geçildi.
Osmanlı’da cenaze adabı
Osmanlı toplumunda cenaze törenlerinin daha sade ve sessiz bir anlayış içerisinde gerçekleştirildiği aktarılıyor.
Cenazenin kabristana götürülmesi sırasında yüksek sesle zikir çekmek, ağıt yakmak, dövünmek veya çalgı çalmak hoş karşılanmıyordu. “Cenazeyi acele ettiriniz” anlamındaki hadis doğrultusunda cenazenin fazla bekletilmeden kaldırılması esas kabul ediliyordu.
Cenaze namazının ardından imamın cemaate “Nasıl bilirdiniz?” diye sorması ve cemaatin “İyi bilirdik” şeklinde cevap vermesi de toplumsal helalleşmenin önemli unsurlarından biri olarak öne çıkıyordu.
Bu anlayışta cenaze töreninin gösterişten uzak, sade ve herkesin ölüm karşısında eşitlendiği bir ortam olması önem taşıyordu.
Değişen cenaze kültürü tartışılıyor
Bugün ise cenazeler yalnızca bir vedalaşma töreni olmaktan çıkıp zaman zaman kişinin siyasi, kültürel veya toplumsal kimliğinin sergilendiği alanlara dönüşebiliyor.
Kullanılan ifadeler, çalınan müzikler, alkışlar ve törensel uygulamalar üzerinden farklı anlayışlar ortaya çıkıyor.
Ölüm karşısında hangi sözlerin söyleneceği ve nasıl davranılacağı konusunda toplumdaki
